هەواڵنامەی کتێب
The United States And The Kurds, Case Studies In United States Engagement
Author: Peter J. Lambert
Naval Postgraduate School Monterey, California
Master Of Arts In National Security Affairs
December 1997
Download:
The United States And The Kurds
QR Kod:
کورتەیەک سەبارەت بە تێزی “ویلایەتە یەکگرتووەکان و کوردەکان: لێکۆڵینەوەی نموونەیی لە تێوەگلانی ویلایەتە یەکگرتووەکان”
ئەم تێزە، لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٧دا لە زانکۆی (Naval Postgraduate School) لە کالیفۆرنیا، لە لایەن (Peter J. Lambert)ەوە پێشکەش کراوە بۆ بەدەستھێنانی بڕوانامەی ماستەر لە کاروباری ئاسایشی نیشتمانی. ئەم کارە لێکۆڵینەوەیەکی قووڵە لە پەیوەندییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و کوردەکان لە سەدەی بیستەمدا، بە تایبەتی لە دوو سەردەمی جیاواز: ١٩٦٩-١٩٧٥ و ١٩٩٠-١٩٩٦.
ناوەڕۆک و تێزەی سەرەکی:
لامبرت باس لەوە دەکات کە ویلایەتە یەکگرتووەکان دوو جار بە شێوەیەکی بەرچاو لەگەڵ کوردەکاندا تێوەگلاوە، لە هەردوو کاتەکەدا بە مەبەستی پشتگیریکردنی سیاسەتە گەورەترەکانی ناوچەکە. لە سەردەمی یەکەمدا (١٩٦٩-١٩٧٥)، ئەمریکا لە رێگەی ئێران و ئیسرائیلەوە پشتگیری کوردەکانی کرد بۆ دژایەتیکردنی عێراق، کە ئەوکات هاوپەیمانی سۆڤیەت بوو. بەڵام دوای رێککەوتننامەی جەزائیر لە ١٩٧٥دا، کە لە نێوان ئێران و عێراقدا واژوو کرا، پشتگیری ئەمریکا بۆ کوردەکان کۆتایی پێھات و بووە ھۆی شکستی شۆڕشەکەیان.
لە سەردەمی دووەمدا (١٩٩٠-١٩٩٦)، دوای جەنگی کەنداو، ئەمریکا ناوچەیەکی پارێزراوی لە باکووری عێراق بۆ کوردەکان دامەزراند (Operation Provide Comfort)، کە بووە ھۆی دروستبوونی حکومەتێکی ھەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی نافەرمی. بەڵام، ناکۆکییە ناوخۆییەکان لە نێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) بە سەرۆکایەتی مەسعوود بارزانی و یەکێتی نیشتمانی کوردستان (PUK) بە سەرۆکایەتی جەلال تاڵەبانی، لەگەڵ دەستێوەردانی دەوڵەتە ھەرێمییەکان (وەک تورکیا و ئێران)، بووە ھۆی لاوازبوونی ئەم ئۆتۆنۆمییە و دواجار پاشەکشەی ئەمریکا لە ناوچەکە.
کێشە سەرەکییەکان:
لامبرت دوو کێشەی گرنگی دەستنیشان دەکات:
١. ئۆتۆنۆمی کوردەکان: ئەمە دەبێتە ھۆی مەترسی بۆ یەکپارچەیی خاکی دەوڵەتەکانی ناوچەکە (عێراق، تورکیا، ئێران، سووریا).
٢. ناکۆکی ناوخۆیی لە نێوان گرووپە کوردییە جیاوازەکان کاریگەری نەرێنی لەسەر ھەوڵەکانی ئەمریکا بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کوردەکان ھەیە.
مێژووی پەیوەندییەکان:
تێزەکە باس لە سەرەتای پەیوەندییەکانی ئەمریکا و کوردەکان دەکات، کە دەگەڕێتەوە بۆ کۆتایی جەنگی یەکەمی جیهانی و چوارچێوەی وودرو ویلسۆن بۆ خۆبەڕێوەبەری (Fourteen Points). بەڵام، لە رێککەوتننامەی لۆزان (١٩٢٣)دا، کوردەکان بێبەش کران لە دەوڵەتێکی سەربەخۆ، و ئەمریکا زیاتر پشتگیری لە ھاوپەیمانەکانی وەک تورکیا کرد وەک لە کوردەکان.
پێشنیارە سیاسەتییەکان:
لامبرت چەند بژاردەی سیاسەتی پێشنیار دەکات:
١. دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردی: ئەمە قورسه بەھۆی دژایەتی دەوڵەتەکانی ناوچەکە و نابوونی یەکگرتوویی کوردی.
٢. کوردستان وەک چالاکوانێکی نادەوڵەتی ھەرێمی: ئەمە پێویستی بە پەسەندکردنی نێودەوڵەتی و ھاوکاری نێوان دەوڵەتەکان ھەیە، کە ئێستا بەھۆی دژایەتی ئێران و عێراقەوە سەختە.
٣. پشتیوانی لە ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی عێراقدا: لامبرت پێشنیار دەکات کە ئەمریکا فشار لە تورکیا و گرووپە کوردییەکان بکات بۆ کۆتاییھێنان بە ناکۆکییەکان و پشتگیریکردنی سیستەمێکی فیدراڵی لە عێراق.
ئەنجام:
لامبرت بەم شێوەیە کۆتایی بە تێزەکەی دەھێنێت کە ھەردوو سەردەمی پەیوەندیکردنی ئەمریکا و کوردەکان بە کارەسات کۆتایی ھاتووە، بەھۆی کێشە ناوخۆییەکانی کوردەکان و سیاسەتە نێودەوڵەتییەکانەوە. ئەو داوا لە ئەمریکا دەکات کە رۆڵێکی چالاکتر لە چارەسەرکردنی کێشەی کوردەکان ببینێت، بەڵام ھۆشداری دەدات کە بەبێ ھاوکاری کوردەکان خۆیان، ھیچ چارەسەرییەك سەرکەوتوو نابێت.